Κανονισμός για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI) -Στόχευση, Πεδίο Εφαρμογής & Έναρξη Ισχύος
Τα επιμέρους συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) και η ίδια η ΤΝ, γενικότερα, είναι μια πραγματικότητα που δεν μπορεί, πλέον, να αγνοηθεί˙ προεχόντως από τις επιχειρήσεις. Η (παγκόσμια) συζήτηση παραμένει, όχι μόνον εξαιρετικά ενδιαφέρουσα, αλλά και, δικαίως, εξαιρετικά έντονη. Η νομοθετική παρέμβαση για τη ρύθμιση των επιμέρους ζητημάτων που άπτονται της χρήσης της ΤΝ, αν και ήδη καθυστερημένη, υπήρξε αναμφισβήτητα αναγκαία. Ο ενωσιακός νομοθέτης προέβη στη θέσπιση κανόνων για τη χρήση τεχνολογιών Τεχνητής Νοημοσύνης εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ο Κανονισμός (ΕΕ) 1689/2024-Πράξη για την ΤΝ (AI ACT) αποτελεί ένα φιλόδοξο εγχείρημα, η αποτελεσματικότητα, βέβαια, του οποίου θα φανεί με τη συνολική θέση σε ισχύ του. Για τη στόχευση, το πεδίο εφαρμογής και έναρξη ισχύος του, το παρόν!
Εισαγωγικά
Η πρόταση για δημιουργία Κανονισμού, ο οποίος θα ρυθμίζει τα ζητήματα της ΤΝ εντός της Ένωσης, υποβλήθηκε από την Επιτροπή αρκετά νωρίτερα: τον Απρίλιο του 2021. Δύο χρόνια αργότερα, έχοντας μεσολαβήσει σημαντικές και αλματώδεις εξελίξεις στον κλάδο της ΤΝ, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε τον Ευρωπαϊκό Κανονισμό για την ΤΝ (AI ACT). Η τελική έγκριση χορηγήθηκε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο στις 21.5.2024. Η δημοσίευση του Κανονισμού έλαβε χώρα στις 12.7.2024˙ η θέση των διατάξεων του σε ισχύ λαμβάνει χώρα τμηματικά.
Αν και οι νομοτεχνικές ελλείψεις του καθιστούν τον AI ACT ένα νομοθετικό κείμενο με ιδιαίτερη πολυπλοκότητα και δυσκολία στην ερμηνεία, η σοβαρότητα, σημασία και αξία του καθόλου δεν μειώνεται.
Ο Κανονισμός είναι εξαιρετικά εκτεταμένος (:180 αιτιολογικές σκέψεις, 13 Κεφάλαια και 113 άρθρα) και καταλαμβάνει στο αντικειμενικό του πεδίο όλους του τομείς που εμπίπτουν στο δίκαιο της Ένωσης. Αποκλείεται, επομένως, η εφαρμογή του σε ζητήματα που εκφεύγουν της αρμοδιότητας του δικαίου της Ένωσης αλλά και όσα ρητά εξαιρεί.
Στόχος του Κανονισμού
Πρόθεση του ενωσιακού νομοθέτη υπήρξε, μεταξύ άλλων (άρ. 1), η προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων, της δημοκρατίας, του κράτους δικαίου και της περιβαλλοντικής βιωσιμότητας στο πλαίσιο χρήσης της ΤΝ. Αν και η κεντρική προσέγγιση είναι απολύτως ανθρωποκεντρική, δεν παραβλέπεται η ανάγκη ανάπτυξης και προώθησης της ΤΝ εντός της Ένωσης. Παράλληλα, λοιπόν, με την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων επιδιώκεται η υποστήριξη της καινοτομίας στον τομέα της ΤΝ.
Στόχος του Κανονισμού υπήρξε, επίσης, η ομοιόμορφη θέσπιση κανόνων δικαίου σε όλη την έκταση της ΕΕ, ώστε να αποφευχθούν αντιφατικές εθνικές νομοθετικές προβλέψεις, οι οποίες δεν θα εξυπηρετούσαν τους προαναφερθέντες σκοπούς του.
Σύμφωνο για την ΤΝ
Συνοδευτικά με τον Κανονισμό προβλέφθηκε το Σύμφωνο για την ΤΝ. Πρόκειται για ένα κείμενο προετοιμασίας και υποβοήθησης στην εφαρμογή και συμμόρφωση με τον Κανονισμό. Ο σκοπός πρόβλεψης και υιοθέτησής του θα εξυπηρετείται μέχρι να τεθεί ο Κανονισμός σε πλήρη ισχύ.
Το σύμφωνο για την ΤΝ εδράζεται σε δύο πυλώνες: (α) τη συγκέντρωση και ανταλλαγή πληροφοριών (αναφορικά με τις πρακτικές που τα μέρη ήδη χρησιμοποιούν πριν τη θέση σε ισχύ του Κανονισμού, διοργάνωση ενημερωτικών σεμιναρίων κλπ) και (β) διευκόλυνση και κοινοποίηση των δεσμεύσεων της εταιρείας (δημοσιοποίηση πρακτικών εταιρειών για τη συμμόρφωσή τους, «δηλώσεις δέσμευσης» για συμμόρφωση).
Είναι ενδιαφέρον ότι περιέχει μεν δεσμεύσεις αλλά η υπαγωγή σε αυτές είναι εκούσια. Μέχρι σήμερα, περίπου διακόσιες (200) εταιρείες έχουν υπογράψει τις εν λόγω δεσμεύσεις. Οι «δεσμεύσεις» αυτές δεν είναι νομικά υποχρεωτικές και, ως εκ τούτου, δεν επιβάλλουν νομικές υποχρεώσεις στους συμμετέχοντες. Οι εταιρείες που θα το επιλέξουν, θα μπορούν να τις υιοθετήσουν και να τις υπογράψουν (να υποβληθούν, εκούσια, σ’ αυτές) ανά πάσα στιγμή έως ότου τεθεί σε πλήρη εφαρμογή ο Κανονισμός για την ΤΝ.
Το σημαντικό, πάντως, είναι πως οι εθελοντικές δεσμεύσεις του Συμφώνου για την ΤΝ καλούν τις συμμετέχουσες εταιρείες να εκκινήσουν την εφαρμογή του Κανονισμού πριν τη θέση σε ισχύ του.
Πεδίο Εφαρμογής
Ο νομοθέτης καταγράφει το σύνολο των νομικών και φυσικών προσώπων για τα οποία έχει εφαρμογή ο Κανονισμός (άρ. 2). Εκτός από τα κριτήρια που αφορούν τα πρόσωπα θεσπίζεται και ένα ακόμα, πρόσθετο, που αφορά τον τόπο.
Ειδικότερα, ο Κανονισμός υποχρεωτικά εφαρμόζεται:
(α) Σε Παρόχους, που διαθέτουν στην αγορά συστήματα ΤΝ ή μοντέλα ΤΝ γενικού σκοπού ή θέτουν σε λειτουργία συστήματα ΤΝ στην Ένωση, ανεξάρτητα από τον τόπο εγκατάστασής τους. Πρόκειται για διάθεση που λαμβάνει χώρα με διανομή ή χρήση στο πλαίσιο εμπορικής δραστηριότητας. Η διάθεση, ακόμα και αν γίνεται διαδικτυακά ή εξ αποστάσεως, λογίζεται ως διάθεση στην Ένωση, εάν η προσφορά απευθύνεται σε εμπόρους ή τελικούς χρήστες εντός της αυτής (ακόμα και μόνο σε ένα κράτος – μέλος).
Διευκρινίζεται πως, ειδικά-όσον αφορά τη θέση σε λειτουργία, νοείται η περίπτωση ανάπτυξης ενός ειδικά σχεδιασμένου συστήματος ΤΝ από κάποιον Πάροχο, με σκοπό την χρήση από τον ίδιο (ή από κάποιον τρίτο) για την κάλυψη των αναγκών του.
Ιδιαιτερότητα της ως άνω πρόβλεψης αποτελεί η εξαίρεση από το πεδίο εφαρμογής των παρόχων, οι οποίοι ναι μεν έχουν την εγκατάστασή τους στην Ένωση αλλά δεν διαθέτουν τα συστήματα ΤΝ μέσα σε αυτήν. Σε αυτήν την περίπτωση δεν προβλέπεται γι΄αυτούς υποχρέωση συμμόρφωσης με τον Κανονισμό. Επομένως, υπό την προϋπόθεση της αποκλειστικής εξαγωγής των συστημάτων εκτός της Ένωσης, είναι δυνατή η παροχή των απαγορευμένων (εντός της Ένωσης) συστημάτων από παρόχους εγκατεστημένους εντός αυτής.
(β) Σε Φορείς Εφαρμογής Συστημάτων ΤΝ, που έχουν τον τόπο εγκατάστασής τους ή βρίσκονται εντός της Ένωσης. Πρόκειται για τους χρήστες τέτοιων συστημάτων, όταν το χρησιμοποιούν υπό την ευθύνη τους. Δεν εφαρμόζεται στους χρήστες τέτοιων συστημάτων, εφόσον η εν λόγω χρήση τους λαμβάνει χώρα στο πλαίσιο προσωπικής, μη επαγγελματικής δραστηριότητας.
(γ) Σε Παρόχους και Φορείς Εφαρμογής Συστημάτων ΤΝ, που έχουν τον τόπο εγκατάστασής τους ή βρίσκονται σε τρίτη χώρα, όταν τα στοιχεία εξόδου που παράγει το σύστημα ΤΝ χρησιμοποιούνται στην Ένωση.
(δ) Σε Εισαγωγείς και Διανομείς Συστημάτων ΤΝ. Ως εισαγωγέας ορίζεται το πρόσωπο που είναι εγκατεστημένο εντός της Ένωσης και διαθέτει στην αγορά συστήματα ΤΝ που φέρουν επωνυμία ή εμπορικό σήμα φυσικού ή νομικού προσώπου εγκατεστημένου σε τρίτη χώρα. Ως διανομέας ορίζεται το φυσικό ή νομικό πρόσωπο στην αλυσίδα εφοδιασμού, πλην του παρόχου ή του εισαγωγέα, το οποίο διαθέτει στην ενωσιακή αγορά σύστημα ΤΝ.
(ε) Σε Κατασκευαστές Προϊόντων που διαθέτουν στην αγορά ή θέτουν σε λειτουργία σύστημα ΤΝ μαζί με το προϊόν τους και υπό τη δική τους επωνυμία ή εμπορικό σήμα.
(στ) Σε εξουσιοδοτημένους Αντιπροσώπους Παρόχων, οι οποίοι δεν είναι εγκατεστημένοι στην Ένωση. Εξουσιοδοτημένος αντιπρόσωπος είναι το φυσικό ή νομικό πρόσωπο που βρίσκεται ή είναι εγκατεστημένο στην Ένωση, το οποίο έχει λάβει και αποδεχτεί γραπτή εντολή από πάροχο συστήματος ΤΝ ή μοντέλου ΤΝ γενικού σκοπού να εκπληρώνει και να διεκπεραιώνει, αντίστοιχα, εξ ονόματός του, τις υποχρεώσεις και τις διαδικασίες, που θεσπίζονται με τον Κανονισμό.
(ζ) Σε Θιγόμενα Πρόσωπα που βρίσκονται στην Ένωση. Πρόκειται για τα υποκείμενα προσωπικών δεδομένων, τα οποία βρίσκονται εντός της Ένωσης. Η εφαρμογή του Κανονισμού σε αυτά αφορά κυρίως το δικαίωμα επεξήγησης των αποφάσεων που λαμβάνουν τα συστήματα ΤΝ (εκτενής ανάλυση περί των σχετικών ζητημάτων που αφορούν τον Κανονισμό και το GDPR σε επόμενη αρθρογραφία μας).
Από το πεδίο εφαρμογής ο ενωσιακός νομοθέτης εξαίρεσε ρητά τη χρήση συστημάτων ΤΝ για στρατιωτικούς/αμυντικούς σκοπούς (άρθρο 2 §3), για την επιβολή του νόμου και τη δικαστική συνεργασία (άρθρο 2 §4) και για την επιστημονική έρευνα και ανάπτυξη (άρθρο §§6 & 8).
Έναρξη Ισχύος & Εφαρμογής
Ο Κανονισμός τέθηκε σε ισχύ την 1η Αυγούστου 2024.
Η εφαρμογή του Κανονισμού λαμβάνει χώρα σταδιακά (άρ. 113). Η σταδιακή εφαρμογή δικαιολογείται λόγω της πολυπλοκότητας του, των σημαντικών υποχρεώσεων που προβλέπει σ’ εκείνους που καταλαμβάνει αλλά και του αντικτύπου των ρυθμίσεων του στην οικονομία και την κοινωνία.
Η έναρξη εφαρμογής του τοποθετείται, κατά βάση, στις 2 Αυγούστου 2026.
Ορισμένες ρυθμίσεις, ωστόσο, τίθενται σε εφαρμογή νωρίτερα από αυτήν την ημερομηνία.
Ειδικότερα, από τις 2 Φεβρουαρίου 2025 εφαρμόζεται ήδη η υποχρέωση γραμματισμού (άρ 4) και η υποχρέωση παράλειψης χρήσης συστημάτων ΤΝ μη αποδεκτού κινδύνου (άρ. 5)-ανάλυση επ’ αυτών σε επόμενη αρθρογραφία μας.
Από τις 2 Αυγούστου 2025 εφαρμόζονται οι κανόνες με τους οποίες τίθενται τα «θεμέλια» για την εφαρμογή του Κανονισμού. Οι εν λόγω ρυθμίσεις απευθύνονται κυρίως στα ίδια τα κράτη – μέλη, τα οποία οφείλουν να έχουν ήδη θεσπίσει διαδικασίες και δομή διοίκησης για τη συμμόρφωση με τον Κανονισμό (Κεφάλαιο III Τμήμα 4).
Επιπλέον, από την ίδια ημερομηνία εφαρμόζονται οι διατάξεις που αφορούν την ταξινόμηση των μοντέλων ΤΝ γενικού σκοπού (Κεφάλαιο V), οι κανόνες διακυβέρνησης της Ένωσης (Κεφάλαιο VII), το κεφάλαιο που αφορά τις κυρώσεις (Κεφάλαιο XII) και οι κανόνες εμπιστευτικότητας (άρθρο 78).
Τέλος, η σταδιακή εφαρμογή θα ολοκληρωθεί στις 2 Αυγούστου 2027, όπου θα τεθούν σε εφαρμογή οι κανόνες για την ταξινόμηση συστημάτων ΤΝ υψηλού κινδύνου που χρησιμοποιούνται ως εξαρτήματα ασφαλείας.
Όσον αφορά τις λοιπές ρυθμίσεις του Κανονισμού, για τις οποίες δεν λαμβάνει χώρα ξεχωριστή αναφορά για θέση τους σε εφαρμογή, εφαρμόζονται από τις 2 Αυγούστου 2026.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη έχει, κατά κυριολεξία, διεμβολίσει τις ζωές όλων μας˙ βεβαίως και των επιχειρήσεων. Το γεγονός αυτό ενεργοποίησε, με σημαντική, όμως, χρονική υστέρηση, τα αντανακλαστικά της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ο σχετικός Κανονισμός αποτελεί, ήδη, πραγματικότητα και η υποχρέωση συμμόρφωσης έχει ήδη, σε κάποια τμήματά του εκκινήσει. Το γεγονός αυτό επιβάλλει ενημέρωση, εκγρήγορση και έναρξη συμμόρφωσης˙ στον χώρο, ιδίως, των επιχειρήσεων. Καθώς, όμως, οι κίνδυνοι αποδεικνύονται δυσθεώρητα σημαντικοί, αναγκαία είναι η γνώση και η κατηγοριοποίησή τους. Περί της τελευταίας, μάλιστα, σε επόμενη αρθρογραφία μας.
Managing Partner
Koumentakis and Associates Law Firm
Σημ.: Το παρόν άρθρο αποτελεί τμήμα ευρύτερης ενότητας αρθρογραφίας της Δικηγορικής μας Εταιρείας για τον Κανονισμό για την Τεχνητή Νοημοσύνη. Στην ενότητα αυτή επιχειρούμε την προσέγγιση των βασικών, σχετικών, ρυθμίσεων και υποχρεώσεων του Κανονισμού (ΕΕ) 2024/1689 με business view, όπως πάντα, προσέγγιση.