Εταιρικοί μετασχηματισμοί: τα business κίνητρα για την επιλογή τους
Στο πρώτο, εισαγωγικό, άρθρο της παρούσας σειράς επιχειρήθηκε η βασική χαρτογράφηση των εταιρικών μετασχηματισμών και του νομοθετικού τους πλαισίου. Με το παρόν, δεύτερο, άρθρο θα επιχειρήσουμε την απάντηση σε ένα διαφορετικό, αλλά εξίσου κρίσιμο, ερώτημα: γιατί μία επιχείρηση να επιλέξει, στην πράξη, να μετασχηματιστεί; Ο εταιρικός μετασχηματισμός δεν αποτελεί αυτοσκοπό ούτε μία απλή νομική τεχνική. Αποτελεί, πρωτίστως, εργαλείο επιχειρηματικής στρατηγικής, το οποίο ενεργοποιείται όταν η υφιστάμενη εταιρική δομή δεν εξυπηρετεί πλέον με τον βέλτιστο τρόπο τις ανάγκες ανάπτυξης, αναδιάρθρωσης, χρηματοδότησης ή προστασίας της επιχείρησης. Από τη σκοπιά, μάλιστα, του νομικού συμβούλου, το κρίσιμο δεν είναι μόνο ποιος μετασχηματισμός επιτρέπεται κατ’ αρχήν από τον νόμο, αλλά αν το συγκεκριμένο εργαλείο ανταποκρίνεται πράγματι και με επάρκεια στο επιχειρηματικό ζητούμενο που υπηρετεί.
Ο εταιρικός μετασχηματισμός ως εργαλείο επιχειρηματικής στρατηγικής
Στον πυρήνα κάθε σοβαρά σχεδιασμένου μετασχηματισμού (πρέπει να) βρίσκεται ένα συγκεκριμένο business reason. Η απόφαση για συγχώνευση, διάσπαση ή μετατροπή δεν λαμβάνεται επειδή το εταιρικό δίκαιο παρέχει αφηρημένα τη σχετική δυνατότητα, αλλά επειδή η διοίκηση διαπιστώνει ότι ο υφιστάμενος εταιρικός φορέας δεν ανταποκρίνεται πλέον (ή δεν ανταποκρίνεται με επάρκεια) στις πραγματικές ανάγκες της επιχείρησης. Άλλοτε απαιτείται μεγαλύτερη κλίμακα, άλλοτε σαφέστερος διαχωρισμός δραστηριοτήτων, άλλοτε προσέλκυση νέων κεφαλαίων και άλλοτε εξυγίανση προβληματικών δομών. Το νομικό εργαλείο, επομένως, έρχεται να υπηρετήσει τον επιχειρηματικό σκοπό και όχι να τον υποκαταστήσει. Γι’ αυτό και η ορθή νομική αξιολόγηση ενός μετασχηματισμού προϋποθέτει κατανόηση της επιχειρηματικής στόχευσης, των οικονομικών δεδομένων, των κινδύνων της συναλλαγής και της λειτουργικής πραγματικότητας της επιχείρησης. Χωρίς αυτή τη σύνδεση μεταξύ business reason και νομικής μορφοποίησης, ακόμη και ο τυπικά άρτιος μετασχηματισμός μπορεί να αποδειχθεί πρακτικά ατελέσφορος ή/και (όχι σπάνια) πολυεπίπεδα προβληματικός.
Ανάπτυξη, επέκταση και δημιουργία συνεργειών
Ένα από τα συχνότερα κίνητρα επιλογής εταιρικού μετασχηματισμού είναι η επιδίωξη ανάπτυξης. Ιδίως σε αγορές με έντονο ανταγωνισμό, η αύξηση του μεγέθους, η διεύρυνση της παρουσίας σε νέες γεωγραφικές ή κλαδικές αγορές και η αξιοποίηση οικονομιών κλίμακας καθιστούν τον μετασχηματισμό ελκυστικό εργαλείο. Μέσω, για παράδειγμα, μιας συγχώνευσης μπορεί να επιτευχθεί συγκέντρωση/συμπλήρωση τεχνογνωσίας, πελατολογίου, παραγωγικών μέσων και διοικητικών λειτουργιών υπό ενιαία οργανωτική στέγη. Αντίστοιχα, σε επίπεδο ομίλου, ο μετασχηματισμός μπορεί να διευκολύνει την ανακατανομή πόρων, την καλύτερη αξιοποίηση περιουσιακών στοιχείων και την ενίσχυση της διαπραγματευτικής ισχύος της επιχείρησης έναντι προμηθευτών, συνεργατών και χρηματοδοτών. Το κρίσιμο, βεβαίως, είναι ότι η προσδοκώμενη συνέργεια πρέπει να είναι συγκεκριμένη και αποτιμήσιμη: δεν αρκεί η γενική επίκληση “ανάπτυξης”, αλλά απαιτείται σαφής σύνδεση του μετασχηματισμού με λειτουργικές και οικονομικές βελτιώσεις που είναι δυνατόν, πράγματι, να υλοποιηθούν.
Αναδιάρθρωση και εξυγίανση της επιχειρηματικής δομής
Οι εταιρικοί μετασχηματισμοί δεν υπηρετούν μόνο επιθετικές στρατηγικές ανάπτυξης. Πολύ συχνά αποτελούν εργαλείο εσωτερικής αναδιάρθρωσης και εξυγίανσης. Μία επιχείρηση μπορεί να διαπιστώσει ότι η έως τότε εταιρική της οργάνωση είναι δυσλειτουργική, ότι επιβαρύνεται από παλαιότερες επιλογές που δεν ανταποκρίνονται πλέον στην τρέχουσα δραστηριότητά της ή ότι απαιτείται σαφέστερη απεικόνιση της οικονομικής και περιουσιακής της θέσης. Σε τέτοιες περιπτώσεις, ο μετασχηματισμός μπορεί να συμβάλει στην αναδιοργάνωση των δραστηριοτήτων, στον διαχωρισμό βιώσιμων και μη βιώσιμων τομέων, στην απομόνωση περιουσιακών στοιχείων, ακόμη και στην προπαρασκευή για μεταγενέστερες κινήσεις εξυγίανσης ή επενδυτικής αναδιάταξης. Από επιχειρηματική άποψη, πρόκειται για κίνηση εξορθολογισμού: η εταιρική μορφή και η δομή της επιχείρησης (ή/και του Ομίλου) ανασχεδιάζονται ώστε να υπηρετούν τη σημερινή (ή, καλύτερα, προσδοκώμενη) και όχι την ιστορική της πραγματικότητα. Από νομική, όμως, σκοπιά, η εν λόγω επιλογή απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή, διότι ο σχεδιασμός πρέπει να λάβει υπόψη δικαιώματα εταίρων, δανειστών, εργαζομένων και τυχόν ρυθμιστικούς περιορισμούς.
Προσέλκυση επενδύσεων και ευχέρεια χρηματοδότησης
Σημαντικό business κίνητρο για την επιλογή μετασχηματισμού είναι και η ανάγκη πρόσβασης σε κεφάλαια. Η εμπειρία δείχνει ότι επενδυτές, τράπεζες και λοιποί χρηματοδότες δεν αξιολογούν μόνο τα οικονομικά μεγέθη μιας επιχείρησης, αλλά και τη νομική καθαρότητα της δομής της-κατά κανόνα σε επίπεδο Ομίλου. Μία περίπλοκη ή αδιαφανής εταιρική οργάνωση, η σύγχυση μεταξύ διαφορετικών δραστηριοτήτων ή η ελλιπής κατανομή περιουσιακών στοιχείων λειτουργούν συχνά αποτρεπτικά. Αντιθέτως, ένας καλά σχεδιασμένος μετασχηματισμός μπορεί να αναδείξει το πραγματικό αντικείμενο της επιχείρησης, να διευκολύνει την αποτίμησή της και να καταστήσει σαφέστερους τους όρους συμμετοχής ενός επενδυτή. Δεν είναι τυχαίο ότι αρκετές συναλλαγές εταιρικού ενδιαφέροντος προϋποθέτουν (ή αξιώνουν) προγενέστερη εταιρική (ή ομιλική) αναδιάρθρωση, ώστε το επενδυτικό αντικείμενο να είναι καθαρό, διακριτό και χρηματοδοτήσιμο.
Περιορισμός και επιμερισμός του επιχειρηματικού κινδύνου
Εξίσου ουσιώδες κίνητρο αποτελεί ο περιορισμός ή ο επιμερισμός του κινδύνου. Σε πολλές επιχειρήσεις διαφορετικές δραστηριότητες συνυπάρχουν μέσα στον ίδιο εταιρικό φορέα, παρότι εμφανίζουν διαφορετικό προφίλ κινδύνου (ή ορατούς, έστω προφανείς, κινδύνους), διαφορετικές κεφαλαιακές ανάγκες ή διαφορετική ρυθμιστική έκθεση. Η κατάσταση αυτή μπορεί να δημιουργεί επιχειρηματική ακαμψία και να εκθέσει (ή, ήδη, εκθέτει) δυσανάλογα ολόκληρη την επιχείρηση σε κινδύνους που αφορούν μέρος, μόνο, της δραστηριότητάς της. Μέσω κατάλληλου μετασχηματισμού μπορεί να επιτευχθεί λειτουργικός και περιουσιακός διαχωρισμός, ώστε κάθε δραστηριότητα να φέρει το βάρος του δικού της κινδύνου και να αξιολογείται αυτοτελώς. Η επιλογή αυτή δεν εξυπηρετεί μόνο σκοπούς προστασίας˙ βελτιώνει, συγχρόνως, την εσωτερική λογοδοσία, τη δυνατότητα ελέγχου των επιμέρους business units και την αναγνωσιμότητα της επιχείρησης έναντι τρίτων. Για τον νομικό σύμβουλο, εδώ το ζητούμενο είναι η οριοθέτηση του κινδύνου να αντιστοιχεί σε πραγματική λειτουργική διάρθρωση και όχι σε προσχηματική αποκοπή (μολονότι κάποιες φορές και σε τέτοια).
Οργανωτική απλούστευση και βελτίωση της εταιρικής διακυβέρνησης
Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις όπου ο μετασχηματισμός επιλέγεται επειδή η εταιρική δομή έχει καταστεί σύνθετη, αργή και διοικητικά δυσκίνητη. Η ιστορική εξέλιξη μιας επιχείρησης, διαδοχικές εξαγορές, οικογενειακές ισορροπίες ή παλαιότερες φορολογικές και λειτουργικές επιλογές συχνά οδηγούν στη δημιουργία πολλαπλών νομικών οντοτήτων χωρίς σαφή σημερινή χρησιμότητα. Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι επικάλυψη αρμοδιοτήτων, αυξημένο διοικητικό κόστος, δυσχέρεια λήψης αποφάσεων και θολή κατανομή ευθύνης. Ένας στοχευμένος μετασχηματισμός συμβάλλει στην απλούστευση της οργανωτικής πυραμίδας, στη συγκέντρωση της διοίκησης όπου αυτό κρίνεται σκόπιμο και στην ενίσχυση της εταιρικής διακυβέρνησης. Από business σκοπιά, πρόκειται για βελτίωση της αποτελεσματικότητας. Από νομική σκοπιά, πρόκειται για επιλογή που οφείλει να διασφαλίζει σαφείς ρόλους, καθαρές σχέσεις συμμετοχής και εύρυθμη λειτουργία των εταιρικών οργάνων.
Η φορολογική διάσταση ως υποστηρικτικό κίνητρο
Καμία σοβαρή συζήτηση για τα business κίνητρα των εταιρικών μετασχηματισμών δεν μπορεί να αγνοήσει τη φορολογική τους διάσταση. Η φορολογική ουδετερότητα ή ευνοϊκή μεταχείριση ενός μετασχηματισμού επηρεάζει προφανώς τη σκοπιμότητα και τον χρόνο υλοποίησής του. Όμως, στην πράξη, η φορολογική παράμετρος οφείλει να λειτουργεί ως υποστηρικτικό και όχι ως αποκλειστικό κίνητρο. Ένας μετασχηματισμός που στερείται επαρκούς επιχειρηματικού υποβάθρου και στηρίζεται μόνο στην επιδίωξη φορολογικού οφέλους είναι περισσότερο εκτεθειμένος, τόσο σε επίπεδο νομικού ελέγχου όσο και σε επίπεδο επιχειρηματικής αποτελεσματικότητας. Το σημαντικότερο: ένας φορολογικός σχεδιασμός που στερείται business reason είναι όχι μόνον προβληματικός αλλά και δυνητικά πολλαπλώς επικίνδυνος. Η κατάλληλη προσέγγιση είναι, συνεπώς, συνθετική: η φορολογική βελτιστοποίηση να εντάσσεται σε ευρύτερο σχέδιο εταιρικής αναδιοργάνωσης, με πραγματική οικονομική και λειτουργική λογική.
Συνολικά, τα business κίνητρα των εταιρικών μετασχηματισμών είναι πολλαπλά και συχνά αλληλένδετα: ανάπτυξη, εξυγίανση, χρηματοδότηση, περιορισμός κινδύνου, οργανωτική απλούστευση και φορολογική αποτελεσματικότητα. Κοινός παρονομαστής όλων είναι ότι ο μετασχηματισμός αποτελεί μέσο και όχι σκοπό. Η αξία του κρίνεται από το αν επιτρέπει στην επιχείρηση να υπηρετήσει, με ασφαλέστερο και αποτελεσματικότερο τρόπο, μια συγκεκριμένη στρατηγική επιδίωξη. Γι’ αυτό και ο ρόλος του δικηγόρου δεν εξαντλείται στην τυπική εφαρμογή του νόμου· έγκειται στη μετάφραση του επιχειρηματικού σχεδίου σε νομικά πρόσφορη, λειτουργική και ανθεκτική εταιρική δομή. Για τις ειδικότερες μορφές μετασχηματισμών και τα επιμέρους νομικά τους χαρακτηριστικά, σε επόμενη αρθρογραφία μας.
Managing Partner
Koumentakis and Associates Law Firm
Σημ.: Το παρόν άρθρο αποτελεί τμήμα ευρύτερης ενότητας αρθρογραφίας της Δικηγορικής μας Εταιρείας για τους εταιρικούς μετασχηματισμούς. Στην ενότητα αυτή επιχειρούμε την ανάλυση, άρθρο προς άρθρο-με business view, πάντα, προσέγγιση, του βασικού-σχετικού νόμου (:ν. 4601/2019).