Κανονισμός για την Τεχνητή Νοημοσύνη & Εργασιακές Σχέσεις
Σε προηγούμενη αρθρογραφία μας ασχοληθήκαμε με τις υποχρεώσεις των Φορέων Εφαρμογής αναφορικά με τα συστήματα ΤΝ υψηλού κινδύνου και τις επαπειλούμενες κυρώσεις που απορρέουν από τον Κανονισμό για την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ). Στα συστήματα υψηλού κινδύνου, όπως ήδη αναλύσαμε, εντάσσονται και τα συστήματα που χρησιμοποιούνται στον εργασιακό τομέα. Οι ιδιαιτερότητες του εργασιακού τομέα, τα αντικρουόμενα συμφέροντα και διασταυρούμενα, ενδεχομένως, δικαιώματα που αναπτύσσονται στο πλαίσιο των εργασιακών σχέσεων απαιτούν εντονότερη προσοχή κατά την συμμόρφωση με τον Κανονισμό. Οι Φορείς Εφαρμογής που φέρουν την ιδιότητα του εργοδότη βαρύνονται με τις γενικής φύσεως υποχρεώσεις των λοιπών Φορέων Εφαρμογής αλλά και με κάποιες πρόσθετες. Περί αυτών, το παρόν.
Εισαγωγικά
Η εφαρμογή του Κανονισμού στον χώρο της εργασίας εγείρει κρίσιμα ζητήματα σχετικά με την προστασία των εργαζομένων, τη διαφάνεια και την ισορροπία μεταξύ καινοτομίας και θεμελιωδών δικαιωμάτων. Ο Κανονισμός στην ένατη, εισαγωγική, σκέψη του αναφέρει ρητά ότι η ΤΝ δεν πρέπει να αποδομήσει το δικαίωμα στην εργασία. Δεν πρέπει, κατά λογική ακολουθία, να αποδομήσει και τα λοιπά δικαιώματα που άπτονται των εργασιακών σχέσεων.
Τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ) που χρησιμοποιούνται στο χώρο εργασίας υπάγονται σύμφωνα με τον Κανονισμό στα συστήματα Υψηλού Κινδύνου (Παράρτημα ΙΙΙ). Συγκεκριμένα, ως Υψηλού Κινδύνου θεωρούνται τα συστήματα ΤΝ που χρησιμοποιούνται για την απασχόληση, τη διαχείριση των εργαζομένων και την πρόσβαση στην αυτοαπασχόληση.
Συστήματα ΤΝ Στον Εργασιακό Τομέα
Τα συστήματα που χρησιμοποιούνται στον χώρο της εργασίας (ιδίως για πρόσληψη, αξιολόγηση, προαγωγή ή απόλυση εργαζομένων), χαρακτηρίζονται ως Υψηλού Κινδύνου. Συστήματα ΤΝ που χρησιμοποιούνται στον εργασιακό τομέα είναι:
(α) τα συστήματα ΤΝ που προορίζονται να χρησιμοποιηθούν για την πρόσληψη ή την επιλογή φυσικών προσώπων, ιδίως για τη δημοσίευση στοχευμένων αγγελιών θέσεων εργασίας, την ανάλυση και το φιλτράρισμα των αιτήσεων εργασίας και την αξιολόγηση των υποψηφίων·
(β) τα συστήματα ΤΝ που προορίζονται να χρησιμοποιηθούν για τη λήψη αποφάσεων που επηρεάζουν τους όρους των εργασιακών σχέσεων, την προώθηση ή την καταγγελία συμβατικών σχέσεων που σχετίζονται με την εργασία˙ για την κατανομή καθηκόντων με βάση τη συμπεριφορά του ατόμου ή τα προσωπικά γνωρίσματα ή χαρακτηριστικά˙ για την παρακολούθηση και την αξιολόγηση των επιδόσεων και της συμπεριφοράς των προσώπων, που τελούν σε τέτοιες σχέσεις.
Η υπαγωγή των εν λόγω συστημάτων στην κατηγορία Υψηλού Κινδύνου συνεπάγεται αυξημένες υποχρεώσεις για τον εργοδότη ως «Φορέα Εφαρμογής» (deployer). Οι υποχρεώσεις των εργοδοτών, αν και δεν διαφέρουν από τις υποχρεώσεις των λοιπών Φορέων Εφαρμογής, εμφανίζουν ορισμένες ιδιαιτερότητες.
Γενικής φύσεως υποχρεώσεις των εργοδοτών ως Φορέων Εφαρμογής
Μας απασχόλησαν ήδη οι υποχρεώσεις που καταλαμβάνουν, γενικά, τους Φορείς Εφαρμογής συστημάτων υψηλού κινδύνου˙ επιγραμματικά:
i. Υποχρέωση γραμματισμού-AI literacy (άρ. 4)
ii. Υποχρέωση ανθρώπινης εποπτείας (άρ. 14 και 26 §2)
iii. Υποχρέωση λήψης κατάλληλων τεχνικών και οργανωτικών μέτρων (άρ. 26 §§1 & 13)
iv. Υποχρέωση ελέγχου δεδομένων εισόδου (άρ. 25 §4)
v. Υποχρέωση παρακολούθησης λειτουργίας και ενημέρωσης Παρόχου – αναστολής χρήσης και ενημέρωσης αρχών – αντιμετώπισης συστημάτων ΤΝ που παρουσιάζουν κίνδυνο (άρ. 26 §5, 72, 73, 79)
vi. Υποχρέωση συνεργασίας με τις αρμόδιες αρχές (άρ. 26 §12)
vii. Υποχρέωση τήρησης αρχείων καταγραφής-logs (άρ. 26 §6)
viii. Υποχρέωση διαφάνειας (άρ. 50)
ix. Υποχρέωση επεξήγησης (άρ. 86)
Η (πρόσθετη) υποχρέωση Ενημέρωσης Εργαζομένων και Εκπροσώπων τους (άρ. 26 §7 & άρ. 11)
Η διαφάνεια αποτελεί θεμελιώδη αρχή του Κανονισμού για την ΤΝ. Οι Φορείς Εφαρμογής-εργοδότες που χρησιμοποιούν συστήματα Υψηλού Κινδύνου στον χώρο εργασίας οφείλουν να ενημερώνουν τους εργαζόμενους ή τους εκπροσώπους τους πριν από τη θέση σε λειτουργία ή τη χρήση συστήματος ΤΝ. Ειδικότερα, αντικείμενο ενημέρωσης θα πρέπει να αποτελέσει η χρήση του συστήματος ΤΝ, ο τρόπος λειτουργίας του και οι πιθανές επιπτώσεις στα δικαιώματά τους. Η ενημέρωση πρέπει να γίνεται με τρόπο σαφή και εύληπτο. Δεν αρκεί η απλή αναφορά στην χρήση χωρίς ανάλυση των επιμέρους πτυχών της χρήσης του συστήματος.
Σχετική είναι και η πρόβλεψη του ελληνικού νόμου (άρ. 9 §1, ν. 4961/2022), που προβλέπει πως: «Κάθε επιχείρηση του ιδιωτικού τομέα, εφόσον χρησιμοποιεί σύστημα τεχνητής νοημοσύνης, το οποίο επηρεάζει οποιαδήποτε διαδικασία λήψης αποφάσεων σχετικά με τους εργαζομένους ή τους υποψήφιους εργαζομένους και έχει αντίκτυπο στις συνθήκες εργασίας, την επιλογή, την πρόσληψη ή την αξιολόγησή τους, σε κάθε περίπτωση πριν την πρώτη χρήση του, παρέχει επαρκή και σαφή πληροφόρηση σε κάθε εργαζόμενο ή υποψήφιο εργαζόμενο, η οποία περιλαμβάνει κατ` ελάχιστον τις παραμέτρους στις οποίες στηρίζεται η λήψη της απόφασης, με την επιφύλαξη των περιπτώσεων που προϋποθέτουν προηγούμενη ενημέρωση και διαβούλευση».
Συστήματα ΤΝ & Διακρίσεις
Ένα από τα σημαντικότερα και περισσότερο προβληματικά ζητήματα που ανακύπτουν από την χρήση τέτοιων συστημάτων είναι ο κίνδυνος αλγοριθμικών διακρίσεων. Τα συστήματα ΤΝ, όταν εκπαιδεύονται με δεδομένα που περιέχουν προκαταλήψεις, μπορεί να αναπαράγουν ή και να ενισχύσουν τις υπάρχουσες ανισότητες, οδηγώντας σε διακριτική μεταχείριση εργαζομένων με βάση το φύλο, την ηλικία, την εθνικότητα ή άλλα χαρακτηριστικά. Τα δεδομένα με τα οποία εκπαιδεύεται το σύστημα πρέπει να είναι αντικειμενικά και κοινά για όλους τους εργαζομένους και υποψηφίους.
Ο Κανονισμός επιβάλλει στους παρόχους την υποχρέωση να διασφαλίζουν την ποιότητα των δεδομένων εκπαίδευσης και να λαμβάνουν μέτρα για την αποφυγή προκαταλήψεων. Παράλληλα, οι εργοδότες οφείλουν να ελέγχουν τη λειτουργία των συστημάτων που χρησιμοποιούν, ώστε να αποτρέπουν κάθε μορφή διάκρισης. Σημειώνεται πάντως ότι ενδεχόμενες αποκλίσεις από την επίτευξη του συγκεκριμένου στόχου δεν λειτουργούν σε βάρος, μόνον, των εργαζομένων και υποψήφιων εργαζομένων αλλά, αυτονοήτως, και σε βάρος των ίδιων των εργοδοτών/επιχειρήσεων.
Προστασία Προσωπικών Δεδομένων Εργαζομένων
Η χρήση ΤΝ στον χώρο εργασίας συνδέεται άρρηκτα με την επεξεργασία μεγάλου όγκου προσωπικών δεδομένων, όπως βιογραφικά, πιστοποιητικά, πτυχία, δεξιότητες κλπ. Η επεξεργασία τους διευκολύνει τον εργοδότη από πλευράς χρόνου και κόστους. Βέβαια, δεν πρέπει να λησμονούμε ότι ο εργοδότης εισάγοντας τα δεδομένα σε σύστημα ΤΝ καθίσταται υπεύθυνος επεξεργασίας και οφείλει να διασφαλίζει ότι η συλλογή και ανάλυση των δεδομένων αυτών είναι νόμιμη και αναγκαία.
Η επεξεργασία των προσωπικών δεδομένων των εργαζομένων από συστήματα ΤΝ νομιμοποιείται, εφόσον υφίσταται νόμιμη βάση επεξεργασίας. Η εξέταση, ωστόσο, της νόμιμης βάσης επεξεργασίας από τα συστήματα ΤΝ εμφανίζει ιδιαιτερότητες στο πλαίσιο των εργασιακών σχέσεων. Η συγκατάθεση του εργαζομένου ή του υποψηφίου δεν μπορεί με ασφάλεια να χαρακτηριστεί, σε κάθε περίπτωση, ως ελεύθερη. Στο πλαίσιο αυτό ο εργοδότης οφείλει να εξαντλεί τις λοιπές επιλογές νόμιμης βάσης πριν καταλήξει στην συγκατάθεση. Αυτή μπορεί να βασίζεται ακριβώς στην εξοικονόμηση χρόνου και κόστους, στην βελτιστοποίηση της διαδικασίας πρόσληψης, στην αντικειμενικότητα της αξιολόγησης (εφόσον πληρούνται οι σχετικές προϋποθέσεις του συστήματος ΤΝ).
Η παράλληλη, πάντως, ισχύς του Κανονισμού με τον Γενικό Κανονισμό Προστασίας Δεδομένων (GDPR) αποτελεί ένα ιδιαίτερο ζήτημα μεγάλης κρισιμότητας, το οποίο οφείλει, ειδικά, να μας απασχολήσει.
Τα Συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης Υψηλού Κινδύνου είναι, όπως ήδη διαπιστώσαμε, εκείνα με τα οποία περισσότερο ασχολείται, και δικαίως, ο σχετικός Ευρωπαϊκός Κανονισμός. Η χρήση τους στον χώρο των επιχειρήσεων είναι εξαιρετικά διαδεδομένη. Οι γενικής φύσεως υποχρεώσεις των Φορέων Εφαρμογής συστημάτων υψηλού κινδύνου καταλαμβάνουν, αυτονοήτως, και τους Εργοδότες. Τους τελευταίους, όμως, βαρύνουν πρόσθετες υποχρεώσεις από την χρήση τέτοιων συστημάτων (ενδ.: ενημέρωσης, παράλειψης διακρίσεων, προστασίας προσωπικών δεδομένων) οι οποίες ευλαβικά θα πρέπει να τηρούνται. Η προστασία, μάλιστα, των τελευταίων (:προσωπικών δεδομένων) θα μας απασχολήσει, λόγω της σοβαρότητάς της, στην τελευταία ενότητα της παρούσας αρθρογραφίας μας.-
Managing Partner
Koumentakis and Associates Law Firm
Σημ.: Το παρόν άρθρο αποτελεί τμήμα ευρύτερης ενότητας αρθρογραφίας της Δικηγορικής μας για τον Κανονισμό για Τεχνητή Νοημοσύνη. Στην ενότητα αυτή επιχειρούμε την προσέγγιση των βασικών, σχετικών, ρυθμίσεων και υποχρεώσεων του Κανονισμού (ΕΕ) 2024/1689.