Μερική διάσπαση εταιρειών
(αρ. 56 ν. 4601/2019)
Σε προηγούμενο άρθρο εξετάσαμε την κοινή διάσπαση, η οποία οδηγεί στην παύση της διασπώμενης εταιρείας. Στη μερική διάσπαση (μια από τις τρεις μορφές διάσπασης που προβλέπει ο ν.4601/2019), η εταιρεία διατηρείται και μεταβιβάζει έναν ή περισσότερους κλάδους δραστηριότητας σε μία ή περισσότερες επωφελούμενες εταιρείες. Οι συμμετοχές στις επωφελούμενες αποδίδονται στους μετόχους ή εταίρους της. Στο παρόν εξετάζουμε τις προϋποθέσεις και τις συνέπειες αυτής της επιλογής, με έμφαση στην αυτοτέλεια των κλάδων και στην προστασία εταίρων και πιστωτών.
Έννοια και βασικά χαρακτηριστικά
Κεντρικό χαρακτηριστικό της μερικής διάσπασης είναι η διατήρηση της νομικής προσωπικότητας της διασπώμενης εταιρείας και της περιουσίας που δεν μεταβιβάζεται. Η εταιρεία δεν λύεται ούτε τίθεται σε εκκαθάριση (αρ. 56 ν. 4601/2019). Μπορεί, όμως, να παύσει να ασκεί τη συγκεκριμένη δραστηριότητα που μεταβιβάζει, προσαρμόζοντας, όπου απαιτείται, τον καταστατικό σκοπό της.
Αντικείμενο της μεταβίβασης δεν αποτελεί το σύνολο της περιουσίας της, αλλά ένας ή περισσότεροι κλάδοι δραστηριότητας. Οι κλάδοι μεταβιβάζονται στις επωφελούμενες με καθολική διαδοχή, σύμφωνα με την προβλεπόμενη κατανομή (αρ. 70 παρ. 2 περ. α΄ ν. 4601/2019).
Οι μέτοχοι ή εταίροι παραμένουν, κατά κανόνα, στη διασπώμενη και αποκτούν συμμετοχές στις επωφελούμενες εταιρείες. Στην απόσχιση κλάδου, αντίθετα, τις συμμετοχές αποκτά η ίδια η διασπώμενη εταιρεία (αρ. 57 ν. 4601/2019). Η διάκριση επηρεάζει άμεσα τη μετοχική σύνθεση και τη διάρθρωση του ομίλου.
Οι τρόποι πραγματοποίησης της μερικής διάσπασης
Η μερική διάσπαση πραγματοποιείται με απορρόφηση, με σύσταση μίας ή περισσότερων νέων εταιρειών ή με συνδυασμό τους (αρ. 56 παρ. 1 ν. 4601/2019).
Στη μερική διάσπαση με απορρόφηση, οι κλάδοι που προσδιορίζονται στη σύμβαση μεταβιβάζονται σε μία ή περισσότερες υφιστάμενες επωφελούμενες εταιρείες. Στη σύσταση νέων εταιρειών, οι επωφελούμενες δημιουργούνται ταυτόχρονα με τη διάσπαση. Η συνέλευση ή οι εταίροι της διασπώμενης εγκρίνουν και τα καταστατικά τους, τα οποία περιλαμβάνονται στην πράξη διάσπασης (αρ. 74 παρ. 3–4 ν. 4601/2019).
Ειδική απλούστευση ισχύει στη διάσπαση με σύσταση νέων εταιρειών, όταν οι συμμετοχές κάθε νέας εταιρείας κατανέμονται αναλογικά προς τα δικαιώματα στο κεφάλαιο της διασπώμενης. Δεν απαιτούνται οι εκθέσεις διοίκησης και εμπειρογνωμόνων ούτε η διάθεση ενδιάμεσης λογιστικής κατάστασης στους μετόχους ή εταίρους (αρ. 74 παρ. 5 ν. 4601/2019).
Οι δύο τρόποι μπορούν επίσης να συνδυαστούν, με μεταβίβαση κλάδων τόσο σε υφιστάμενες όσο και σε νέες εταιρείες (αρ. 75 ν. 4601/2019). Σε κάθε επωφελούμενη πρέπει να μεταβιβάζεται σύνολο που διαθέτει την απαιτούμενη λειτουργική αυτοτέλεια, ώστε να μπορεί να χαρακτηριστεί ως κλάδος δραστηριότητας.
Ο κλάδος δραστηριότητας ως αντικείμενο της μεταβίβασης
Κάθε μεταβιβαζόμενο σύνολο πρέπει να συγκροτεί έναν ή περισσότερους κλάδους δραστηριότητας. Πρόκειται για στοιχεία ενεργητικού και παθητικού που αποτελούν οργανωτικά αυτόνομη εκμετάλλευση, ικανή να λειτουργήσει αυτοδύναμα (αρ. 54 παρ. 3 ν. 4601/2019). Δεν αρκεί η επιλογή μεμονωμένων στοιχείων που δεν συγκροτούν λειτουργικά αυτοτελές σύνολο. Η διοίκηση και οι σύμβουλοί της οφείλουν προσεκτικά να ελέγχουν αν ο κλάδος διαθέτει, ανάλογα με τη δραστηριότητά του, τις αναγκαίες υποδομές, συμβάσεις και προσωπικό.
Το σχέδιο καταγράφει και κατανέμει με ακρίβεια τα στοιχεία και τις υποχρεώσεις που μεταβιβάζονται σε κάθε επωφελούμενη (αρ. 59 παρ. 2 περ. η΄ ν. 4601/2019). Πρέπει να προκύπτει ποια στοιχεία ανήκουν στον μεταβιβαζόμενο κλάδο και ποια παραμένουν στη διασπώμενη. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζονται εκκρεμείς απαιτήσεις, εγγυήσεις και ενδεχόμενες υποχρεώσεις.
Η περιουσία που παραμένει στη διασπώμενη δεν απαιτείται, από πλευράς εταιρικού δικαίου, να αποτελεί αυτοτελή κλάδο δραστηριότητας. Η εταιρεία, όμως, πρέπει να διατηρεί περιουσία και να συμμορφώνεται με τους κανόνες για την καθαρή θέση της (αρ. 56 παρ. 5 ν. 4601/2019). Η φορολογική μεταχείριση και οι προϋποθέσεις τυχόν ευεργετημάτων εξετάζονται χωριστά.
Συνέχιση της διασπώμενης εταιρείας και περιουσιακή απομείωση
Με τη μεταβίβαση των κλάδων, περιουσιακά στοιχεία και υποχρεώσεις της διασπώμενης εταιρείας περιέρχονται στις επωφελούμενες εταιρείες. Η ίδια δεν λαμβάνει τις συμμετοχές των επωφελούμενων, αφού αυτές αποδίδονται στους μετόχους ή εταίρους της.
Η μεταβίβαση ενός ή περισσότερων κλάδων μπορεί να επηρεάσει την καθαρή θέση της διασπώμενης εταιρείας. Εφόσον, ως αποτέλεσμα της μεταβίβασης, η καθαρή θέση δεν απεικονίζεται πλέον σύμφωνα με τις εφαρμοστέες διατάξεις ή υπολείπεται του νόμιμου ορίου, πρέπει να ληφθούν τα απαιτούμενα μέτρα, στα οποία μπορεί να περιλαμβάνεται και η μείωση του εταιρικού κεφαλαίου (άρθρο 56 παρ. 5 ν. 4601/2019).
Ο οικονομικός έλεγχος πρέπει να αποτυπώνει τόσο τον μεταβιβαζόμενο κλάδο όσο και την περιουσία και τις υποχρεώσεις που παραμένουν στη διασπώμενη. Το μέγεθος του υπολοίπου δεν αρκεί για να κριθεί η νομιμότητα της διάσπασης. Πρέπει να ελεγχθούν τα απαιτούμενα κεφαλαιακά μέτρα και η δυνατότητα της εταιρείας να ανταποκρίνεται στις υποχρεώσεις της.
Η θέση των μετόχων ή εταίρων
Οι συμμετοχές στις επωφελούμενες αποδίδονται απευθείας στους μετόχους ή εταίρους της διασπώμενης, χωρίς αυτόματη κατάργηση της συμμετοχής τους σε αυτήν. Δεν διασφαλίζεται, όμως, ότι ο αριθμός, η ονομαστική ή η οικονομική αξία των προηγούμενων συμμετοχών θα παραμείνουν αμετάβλητα. Ενδέχεται να απαιτηθούν κεφαλαιακές προσαρμογές ή να ασκηθούν δικαιώματα εξαγοράς (αρ. 56 παρ. 5 και αρ. 66 παρ. 3 ν. 4601/2019).
Η κατανομή των συμμετοχών στις επωφελούμενες δεν απαιτείται να είναι ανάλογη προς την προηγούμενη συμμετοχή στη διασπώμενη. Το σχέδιο προσδιορίζει την κατανομή και το κριτήριό της. Σε μη αναλογική κατανομή, οι μειοψηφούντες μπορούν να απαιτήσουν από τη διασπώμενη εξαγορά των συμμετοχών τους σε αυτήν, έναντι της αξίας τους. Σε περίπτωση διαφωνίας, αποφασίζει το δικαστήριο (αρ. 66 παρ. 3 ν. 4601/2019).
Κατά κανόνα, κάθε μέτοχος ή εταίρος αποκτά συμμετοχές σε τουλάχιστον μία επωφελούμενη, χωρίς να απαιτείται συμμετοχή σε όλες. Ισχύουν, πάντως, ειδικές εξαιρέσεις από την απόδοση συμμετοχών, ιδίως για συμμετοχές της διασπώμενης που κατέχει η ίδια ή η αντίστοιχη επωφελούμενη (αρ. 70 παρ. 5 ν. 4601/2019).
Σχέση ανταλλαγής και χρηματικό ποσό
Η σχέση ανταλλαγής καθορίζει τις συμμετοχές που αποκτούν οι μέτοχοι ή εταίροι σε κάθε επωφελούμενη. Η διοίκηση τεκμηριώνει τη σχέση αυτή νομικά και οικονομικά, ενώ προβλέπεται εξέταση από εμπειρογνώμονες, με τις νόμιμες απαλλαγές (αρ. 61 και 62 ν. 4601/2019).
Η μη δίκαιη και λογική σχέση ανταλλαγής δεν αποτελεί λόγο ακύρωσης της συντελεσμένης διάσπασης. Ο θιγόμενος δικαιούται αποζημίωση από την εταιρεία της οποίας οι μέτοχοι ή εταίροι ωφελούνται. Η αξίωση παραγράφεται σε δώδεκα μήνες από τη συντέλεση (αρ. 73 ν. 4601/2019).
Πέρα από τις εταιρικές συμμετοχές, μπορεί να καταβληθεί συμπληρωματικό χρηματικό ποσό έως 10% της ονομαστικής αξίας των συμμετοχών που αποδίδονται. Αν δεν υπάρχει ονομαστική αξία, λαμβάνεται υπόψη η λογιστική τους αξία (αρ. 56 παρ. 2–4 ν. 4601/2019). Το ποσοστό δεν υπολογίζεται επί της συνολικής αξίας του μεταβιβαζόμενου κλάδου.
Καθολική διαδοχή και έννομα αποτελέσματα
Με τη συντέλεση, οι επωφελούμενες υποκαθίστανται αυτοδικαίως στις έννομες σχέσεις των μεταβιβαζόμενων κλάδων, περιλαμβανομένων των σχετικών διοικητικών αδειών. Η καθολική διαδοχή περιορίζεται στους κλάδους που προβλέπει η σύμβαση ή η πράξη διάσπασης. Οι σχετικές εκκρεμείς δίκες συνεχίζονται από τις αντίστοιχες επωφελούμενες (αρ. 70 παρ. 2–3 ν. 4601/2019).
Η διάσπαση συντελείται με καταχώριση και δημοσίευση στο Γ.Ε.ΜΗ. ως προς τις επωφελούμενες (αρ. 70 ν. 4601/2019 και αρ. 17–18 ν. 4919/2022). Η δημοσιότητα αφορά τη σύμβαση ή, στη σύσταση νέων εταιρειών, την πράξη διάσπασης (αρ. 74 ν. 4601/2019). Δεν απαιτούνται χωριστές μεταβιβαστικές πράξεις για κάθε στοιχείο. Διατηρούνται, όμως, οι ειδικές νόμιμες διατυπώσεις, όπως οι αναγκαίες κτηματολογικές καταχωρίσεις (αρ. 70 παρ. 4 ν. 4601/2019).
Η διοίκηση χρειάζεται να ελέγξει τους όρους κρίσιμων συμβάσεων και αδειών, ώστε η λειτουργία του κλάδου να συνεχιστεί ομαλά. Η διαδοχή δεν παρακάμπτει την προστασία των εργαζομένων. Όπου εφαρμόζονται οι κανόνες μεταβίβασης επιχείρησης, διατηρούνται τα εργασιακά δικαιώματα και τηρούνται οι υποχρεώσεις ενημέρωσης και, όπου απαιτείται, διαβούλευσης (αρ. 64 ν. 4601/2019). Στις περιπτώσεις αυτές, διασπώμενη και διάδοχος ευθύνονται αλληλεγγύως και εις ολόκληρον για τις έως τη μεταβίβαση εργασιακές υποχρεώσεις του μεταβιβαζόμενου κλάδου (αρ. 361 παρ. 1 π.δ. 62/2025).
Η παράλειψη της απαιτούμενης εταιρικής έγκρισης ή ελαττώματα της απόφασης μπορούν να οδηγήσουν σε δικαστική ακύρωση. Η αίτηση ασκείται εντός τριμήνου από την καταχώριση, ενώ προβλέπεται δυνατότητα θεραπείας του ελαττώματος (αρ. 72 ν. 4601/2019). Αν η δημοσίευση έγινε σε διαφορετική ημέρα, η προθεσμία υπολογίζεται από αυτήν (αρ. 19 παρ. 4 ν. 4919/2022).
Προστασία της εταιρικής περιουσίας και των πιστωτών
Πιστωτές των οποίων οι απαιτήσεις είχαν γεννηθεί πριν από τη δημοσιότητα του σχεδίου και δεν ήταν τότε ληξιπρόθεσμες μπορούν να ζητήσουν κατάλληλες εγγυήσεις. Πρέπει να αποδεικνύουν ότι η οικονομική κατάσταση των εταιρειών εξαιτίας της διάσπασης καθιστά τις εγγυήσεις αναγκαίες και ότι δεν διαθέτουν ήδη τέτοιες εγγυήσεις. Η προθεσμία είναι τριάντα ημέρες από την καταχώριση και δημοσίευση του σχεδίου στο Γ.Ε.ΜΗ. Εντός της ίδιας προθεσμίας ασκείται η σχετική δικαστική αίτηση (αρ. 60 και αρ. 65 παρ. 1 και 3 ν. 4601/2019).
Αν ο πιστωτής δεν ικανοποιηθεί από την επωφελούμενη που ανέλαβε το χρέος, ευθύνονται εις ολόκληρον και οι λοιπές επωφελούμενες. Η δική τους ευθύνη περιορίζεται στο ύψος της καθαρής θέσης της περιουσίας που εισφέρθηκε σε καθεμία. Ευθύνεται επίσης η ίδια η διασπώμενη, χωρίς αυτόν τον περιορισμό. Οι αξιώσεις από την πρόσθετη αυτή ευθύνη παραγράφονται σε πέντε έτη από τη συντέλεση (αρ. 65 παρ. 4 ν. 4601/2019).
Τα μέλη της διοίκησης και οι διαχειριστές ευθύνονται έναντι των μετόχων ή εταίρων της εταιρείας τους για ζημία που υπαίτια τους προξένησαν. Η ευθύνη αφορά την προετοιμασία και διενέργεια της διάσπασης. Οι εμπειρογνώμονες ευθύνονται αντίστοιχα έναντι των μετόχων ή εταίρων των συμμετεχουσών εταιρειών. Διατηρείται η ευθύνη έναντι τρίτων κατά τις γενικές διατάξεις (αρ. 71 ν. 4601/2019).
Συνοπτικά: Πρακτική σημασία και αξία
Η μερική διάσπαση επιτρέπει τον διαχωρισμό δραστηριοτήτων, διατηρώντας τη διασπώμενη εταιρεία και αποδίδοντας τις νέες συμμετοχές στους μετόχους ή εταίρους της. Η διοίκηση, οι νομικοί και λοιποί σύμβουλοι της χρειάζεται να διασφαλίσουν τη λειτουργική αυτοτέλεια κάθε κλάδου, τη σαφή κατανομή υποχρεώσεων και την επάρκεια της εναπομένουσας περιουσίας. Η διασπώμενη ευθύνεται επιπλέον για χρέη του κλάδου, αν ο πιστωτής δεν ικανοποιηθεί από την επωφελούμενη που τα ανέλαβε. Στο επόμενο άρθρο θα εξετάσουμε την απόσχιση κλάδου, όπου τις συμμετοχές αποκτά η ίδια η διασπώμενη εταιρεία.
Managing Partner
Koumentakis and Associates Law Firm
Σημ.: Το παρόν άρθρο αποτελεί τμήμα ευρύτερης ενότητας αρθρογραφίας της Δικηγορικής μας Εταιρείας για τους εταιρικούς μετασχηματισμούς. Στην ενότητα αυτή επιχειρούμε την ανάλυση, άρθρο προς άρθρο με business view, πάντα, προσέγγιση, του βασικού σχετικού νόμου (:ν. 4601/2019).